Chuyên gia quốc tế đánh giá cao Việt Nam trong vai trò Chủ tịch ASEAN

Tiến sĩ Pankaj Jha, chuyên gia của Viện nghiên cứu các vấn đề quốc tế (Ấn Độ) phân tích vai trò của Việt Nam trên cương vị Chủ tịch ASEAN trong năm 2020.

Việt Nam tiếp quản vị trí Chủ tịch ASEAN từ Thái Lan vào tháng 11/2019, đặt ra khẩu hiệu "gắn kết và chủ động thích ứng" cho các Hội nghị ASEAN 2020. Điều này nhằm tăng cường sự đồng thuận và thống nhất đối với các sáng kiến phát huy sức mạnh nội tại của tổ chức, đẩy mạnh kết nối và hội nhập kinh tế cũng như nhìn nhận lại các giá trị và bản sắc của ASEAN trong bối cảnh những thách thức mới đang nổi lên. Việt Nam đảm nhận vai trò chủ tịch ASEAN khi tổ chức này đang phải đối mặt với những thách thức liên quan đến hòa bình và an ninh, ảnh hưởng của biến đổi khí hậu và cả nhu cầu vạch ra tương lai để phát triển khu vực như một cộng đồng ASEAN.

Chủ đề chính của ASEAN là phát huy tinh thần cộng đồng ASEAN. Trong 11 tháng qua, ASEAN đã tích cực phát triển các mối quan hệ tốt đẹp với các đối tác đối thoại bao gồm: Liên minh châu Âu (EU), Trung Quốc và Ấn Độ cũng như Chủ đề chính của tổ chức là mang tinh thần cộng đồng ASEAN. Trong khoảng thời gian 11 tháng, ASEAN đã làm việc tích cực nhằm phát triển mối quan hệ tốt đẹp hơn với các đối tác qua đối thoại, bao gồm Liên minh châu Âu, Trung Quốc và Ấn Độ cũng như các hội nghị hợp tác giữa ASEAN và Nhật Bản, hầu hết theo hình thức trực tuyến.

Điểm thú vị là chương trình nghị sự cho năm 2020 đã được vạch ra cho ASEAN dưới sự chủ trì của Việt Nam với những thách thức liên quan đến việc giải quyết các vấn đề hội nhập kinh tế, xây dựng các nguyên tắc chung trong các trường hợp khẩn cấp về sức khỏe cộng đồng và chia sẻ thông tin về các biện pháp đối phó với COVID-19. Trên thực tế, trong cuộc họp các quan chức cấp cao ASEAN, nhiều vấn đề đã được thảo luận trước đây đã được nhấn mạnh và đạt được sự đồng thuận. Trong cuộc họp tháng 9/2020, các Bộ trưởng Ngoại giao ASEAN nhấn mạnh rằng cần phải củng cố tầm nhìn của cộng đồng ASEAN năm 2020 và vai trò trung tâm của ASEAN trong các hình thức đa phương mới ở khu vực như cấu trúc Ấn Độ-Thái Bình Dương.

Việt Nam đã thực hiện hiệu quả việc đánh giá toàn diện các cơ chế, thể chế trong tổ chức, đồng thời xem xét các tài liệu liên quan đến kế hoạch chi tiết của cộng đồng ASEAN. Khía cạnh quan trọng nhất được Việt Nam nhấn mạnh là tăng cường nỗ lực tập thể chống COVID-19 và thành lập các nhóm hợp tác liên quan đến các trường hợp khẩn cấp về sức khỏe cộng đồng.

Các thách thức đối với quá trình khôi phục sau COVID-19 đã được ASEAN xem xét, với việc đề xuất thực hiện phục hồi toàn diện và một kế hoạch có thời hạn. Điều này nhấn mạnh nhu cầu hợp tác nghiên cứu và sản xuất cũng như phân phối vaccine thông qua các mạng lưới cung ứng đông lạnh để Đông Nam Á với dân số lớn hơn trong tương lai có thể được bảo vệ khỏi đại dịch.

Một vấn đề quan trọng được Việt Nam chỉ ra là xúc tiến thương mại và loại bỏ các biện pháp phi thuế quan không cần thiết để có thể giải quyết khả năng phục hồi chuỗi cung ứng, đối phó với các thách thức mới như an ninh lương thực, ổn định tài chính và các vấn đề liên quan đến năng lượng.

Một trong những cuộc họp sớm nhất do Việt Nam chủ trì là Hội nghị Hội đồng Điều phối ASEAN (ACC) tại Lào, ghi nhận mức độ nghiêm trọng của tình hình trong giai đoạn COVID-19, đồng thời nêu rõ rằng sự đoàn kết và thống nhất trong ASEAN là điều cần thiết để ngăn chặn đại dịch và đưa ra các biện pháp đối phó.

Hội nghị này đã đưa vào thực hiện các biện pháp đặc biệt như thành lập trung tâm điều hành khẩn cấp và các hành động phối hợp cần thiết liên quan đến việc hỗ trợ, thông tin và chia sẻ các phương pháp tốt nhất. Việc nêu rõ nhu cầu hợp tác với các đối tác đối thoại ASEAN, Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) và các cơ quan liên quan nhấn mạnh sự thành thạo của Việt Nam trong việc nhận thức các vấn đề liên quan đến đại dịch và kêu gọi được sự đồng thuận.

Thậm chí từ trước các Hội nghị ACC, Hội nghị hẹp Bộ trưởng Ngoại giao ASEAN (AMM Retreat) đã được tổ chức từ tháng 1/2020 đã giải quyết được ác vấn đề về ổn định và thịnh vượng chung, cũng như thách thức đang nổi lên ở biển Đông mà không có bất kỳ sự bất đồng nào. Bất chấp một trong những khó khăn lớn nhất là phải tiến hành các hội nghị trực tuyến và tăng cường sự thấu hiểu giữa các quốc gia thành viên ASEAN, Việt Nam đã giải quyết rất khéo léo vấn đề cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư và việc bức tranh kinh tế khu vực sẽ thay đổi như thế nào. Các Hội nghị này cũng nhấn mạnh sự phù hợp của Hiệp ước Thân thiện và Hợp tác (TAC) và bày tỏ sự tin tưởng rằng nhiều quốc gia ngoài khu vực sẽ chấp nhận TAC.

Các sáng kiến quan trọng mà Việt Nam trong vai trò Chủ tịch bao gồm tăng cường hợp tác về chống tội phạm xuyên quốc gia, an ninh công cộng và phối hợp giữa các cơ quan thực thi pháp luật ASEAN. Nhận thức được nhu cầu về phát triển cấu trúc tài chính trong khu vực Đông Nam Á, việt Nam đã mở đối thoại giữa các tổ chức tài chính và khu vực ngân hàng, và lấy gợi ý từ các hội nghị thượng đỉnh G-20, Hà Nội cũng nhấn mạnh sự cần thiết của việc phát triển cấu trúc tài chính có tổ chức để tạo ra sự ổn định.

Phải thừa nhận một thực tế là mặc dù gặp nhiều khó khăn do các cuộc họp phải tổ chức trực tuyến, Việt Nam vẫn có thể thông qua hơn 42 văn kiện trong cuộc họp tháng 9 của các Bộ trưởng Ngoại giao ASEAN. Trong đó, phần thú vị là tăng thêm sự năng động và trách nhiệm cho Diễn đàn Khu vực ASEAN theo Kế hoạch Hành động Hà Nội giai đoạn 2 (2020-2025). Một trong những điểm nổi bật chính là thảo luận về Biển Đông, và gọi tên Biển Đông trong các cuộc họp cấp Bộ trưởng.

Hội nghị cấp cao ASEAN lần thứ 37 sắp tới sẽ nêu bật những thách thức trong việc thể hiện vai trò trung tâm của ASEAN, tạo ra sự thống nhất và khả năng phục hồi của ASEAN cũng như tăng cường sự tin tưởng giữa các thành viên. Vấn đề Bộ quy tắc ứng xử (COC) ở Biển Đông cần được giải quyết để đưa Trung Quốc lên bàn đàm phán và ký kết về các cơ chế tuân thủ liên quan đến Biển Đông. 

Cũng cần lưu ý rằng việc phục hồi kinh tế trong ASEAN và giải quyết các thách thức phi truyền thống như khủng bố, thiên tai, thảm họa, biến đổi khí hậu cũng như tội phạm xuyên quốc gia ngày càng gia tăng cần có sự hợp tác ở cấp khu vực, đồng thời cần thúc đẩy sự thấu hiểu trong tổ chức để ưu tiên giải quyết những thách thức này.

Nhiệm vụ của Việt Nam sẽ được thu hẹp ở Hội nghị cấp cao ASEAN sắp tới. Cần nhìn nhận sự khác biệt trong cách các quốc gia trong khu vực quan tâm đến vấn đề đại đại dịch, lũ lụt và thiên tai, đồng thời xây dựng các quy trình vận hành tiêu chuẩn và cơ chế hợp tác bảo hộ công dân. Việt Nam dự kiến ​​sẽ đi đầu trong việc vạch ra các tiện ích của TAC, tiến hành các công việc chuẩn bị liên quan đến việc cấp quan hệ đối tác phát triển cho các quốc gia châu Âu như Pháp và Italy, đồng thời đưa Cuba và Colombia gia nhập TAC. 

Nhiều vấn đề đã được giải quyết trong các cuộc họp trước đây cần được củng cố trong bối cảnh nâng cao sự tin tưởng, cấu ​​trúc an ninh khu vực cởi mở và quy củ. Những đề xuất sẽ đến từ các đối tác đối thoại và nhiều bên khác tham gia vào quá trình duy trì an ninh và ổn định cũng như chương trình nghị sự phát triển cộng đồng ASEAN trong tương lai cũng cần được ghi nhận.

Ngọc Anh